Tijd

Muziek is gebaseerd op klank en tijd. De factor ‘tijd’ mag in de muziek dan wel nauwkeurig genoteerd worden, maar maat, ritme en metrum omvat meer dan een aaneenschakeling van toonduren. Het zijn slechts tijdselementen van een structuur die ‘compositie’ heet. Anders gezegd: al tel je in een bepaalde cadans, dan blijft een tel van zichzelf statisch en tijd is geen statisch gegeven in muziek. De Franse benaming 1er temps/2eme temps, dus 1e tijd/2e tijd, vind ik daarom persoonlijk beter dan 1e tel/2e tel. Tijdens het musiceren dienen ook de maatstrepen te vervagen omdat er in frases en niet in maten gemusiceerd moet worden. Als men op de juiste wijze met muziek bezig is bevinden zowel de dirigent als het orkest zich tijdens het musiceren in drie dimensies van tijd: de tegenwoordige tijd, de verleden tijd, en de toekomstige tijd. Men musiceert in het heden terwijl er ondertussen geanalyseerd wordt wat er geklonken heeft. Waarna er eventueel signalen vanuit de hersens worden afgegeven om de vingerzetting en/of de embouchure bij te stellen om wat men ondertussen al vooruit aan het lezen is beter te kunnen uitvoeren. Dit alles gebeurt slechts in een fractie van tijd.

Veel muzikanten hebben moeite om in drie tijdsdimensies te musiceren. De grootste problemen zitten vooral in het niet goed kunnen analyseren wat er geklonken heeft, waardoor er ook niet of nauwelijks gecorrigeerd kan worden. Ook zijn er muzikanten die niet snel genoeg vooruit kunnen lezen. Daardoor gaan ze achterlopen in de tijd. De betreffende muzikanten zijn dus in twee of
zelfs maar één tijdsdimensie aan het musiceren. Tijdens de wekelijkse repetitie wordt maar weer duidelijk dat dit zeker getraind kan worden, omdat een compositie week na week steeds beter gaat klinken. Wil men dit voor zichzelf, de dirigent én de overige orkestleden goed onder de knie krijgen, dan is thuisstudie onontbeerlijk. Een juiste zithouding, ademhalingstechniek, embouchure, klank, vingertechniek en noem het maar op, zijn nu eenmaal de basiselementen om in drie dimensies van tijd te kunnen musiceren. En dat is weer de voorwaarde om een orkest in zijn geheel naar een hoger niveau te krijgen.

‘Gevoel voor tijd kwijt zijn’ betekent dat je ergens zó intensief mee bezig bent, dat je de tijd vergeet. Als je in de muziek je gevoel voor tijd kwijt bent ben je dus je gevoel voor de werkelijkheid kwijt, met alle gevolgen van dien. Dat zien we terug bij muzikanten die op verkeerde tijden inzetten of noten en rusten niet de ‘juiste’ tijd geven. Dit gebeurt niet alleen tijdens repetities, maar vaak door spanning ook op concerten, concoursen of festivals, waardoor er missers ontstaan of waardoor er zelfs hele orkesten kunnen ontsporen. Men is al tikkend met de voet stoïcijns voor zichzelf aan het tellen, maar ziet en hoort de werkelijkheid niet meer. ‘De werkelijkheid zien’ is beseffen waar een dirigent zich in de tijd van de muziek bevindt. Een dirigent doet namelijk niets anders dan met mimiek, slag en gebaren een orkest door de tijd heen leiden. Het dirigeeranker (de slag van een 4/4 maat) is bedoeld als houvast voor de muzikant. Dan moet het orkest wel weten hoe het dirigeeranker in elkaar zit. Dat is bij menig muzikant echter niet het geval en wordt het de hoogste tijd om dat eens uit te zoeken. ‘De werkelijkheid horen’ is het tweede aspect waar ensemblespel om draait. Wat gebeurt er om u heen? Niet alleen qua tijd, maar ook qua intonatie, articulatie, dynamiek enz. Anders gezegd: past wat u speelt wel in het geheel? ‘Het staat er toch’ is een veel gebruikt excuus dat meestal niets met ensemblespel te maken heeft. Musiceren is dus een kwestie van timing, maar je kunt muziek en timing tijdens een performance of creatief proces, niet vangen in iets concreets. De uitvoering, of noem het ‘het esultaat’, is van meerdere factoren afhankelijk: van je persoonlijke stemming tot het weer, van zelfs het klimaat tot het moment in de 24-uurs cyclus.

Niet alleen bij het muziek maken, maar ook als vereniging is men wel eens alle gevoel voor tijd kwijt, met alle gevolgen van dien. Als u zegt naast de wekelijkse repetities geen tijd voor de vereniging te hebben, zegt u eigenlijk dat u geen zin heeft om extra tijd in de vereniging te investeren. Dat kan en mag ook, maar de tijd tikt ondertussen wel verder en de ‘als wij het niet doen wie dan wel?-leden’ ploeteren vaak zwijgend zonder u verder. Maar ook hun batterij raakt een keer leeg waardoor er een passieve vereniging ontstaat. Binnen de vereniging hoeft u het ook niet met alles eens te zijn, als je als vereniging maar wel één bent. Mocht dat niet het geval zijn, begin dan maar eerst eens om de tijd gelijk te zetten. Pas dan kun je als vereniging weer de
tijd van je leven hebben!

Bekijk het overzicht van al onze columns.